Ιστορικά & Λαογραφικά
- Εμφανίσεις: 1987
ΤΟ ΠΑΖΑΡΙ ΤΗΣ ΣΠΕΡΧΕΙΑΔΑΣ
Του Βασίλη Κανέλλου από το βιβλίο του:«Ο Γουλινάς & τα χωριά του»
Παζάρι στις πόλεις και τα χωριά της Ρούμελης είναι η ετήσια εμπορική αγορά που γίνεται σε ορισμένο τόπο και χρόνο και γεννήθηκε από την ανάγκη συγκέντρωσης κοινού και αγαθών σε συγκεκριμένο και ευρύτερο και γνωστό χώρο. Η λέξη παζάρι προέρχεται από το τουρκικό Pazar και σημαίνει τόπος δημόσιας αγοράς αλλά και διαπραγμάτευση σχετικά με την τιμή του εμπορεύματος ή τους όρους συμφωνίας1 κ.λ.π.
Για τη Σπερχειάδα και τα χωριά της το παζάρι ήταν - και παραμένει ακόμα - μια από τις σπουδαιότερες δραστηριότητες της κοινωνικής και οικονομικής ζωής ολόκληρης της περιοχής. Έχει τις ρίζες του στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, μας πληροφορεί η Κωνστάντια Καλέντζου στο βιβλίο της «Μεσοποταμία-Χαλίλη Φθιώτιδας».
Εκείνα τα δύσκολα χρόνια το παζάρι γινόταν στην τοποθεσία «Αλλαγή» ή «Αλλαή» που σήμερα ονομάζεται «Διπόταμο» και που βρίσκεται στη συμβολή δυο μικρών ποταμών, του Γαρδικώτη και του Σμοκοβίτη, που μαζί με άλλα μικρότερα ρέματα σχηματίζουν τον Ίναχο (Βίστριζα). «... Εκεί υπάρχει ένα πλάτωμα» γράφει η Κωνστάντια Καλέντζου2, «ένα επίπεδο μέρος, επιφάνειας αρκετών στρεμμάτων,όπου τώρα έχουν τα ξεχειμαδιά τους, τα χειμερινά δηλαδή μαντριά τους, οι κτηνοτρόφοι της Κοινότητας Μαρμάρων. Σ' αυτό το μέρος γινόταν το παζάρι, η Αλλαή.
Οι ορεινοί έφερναν τα προϊόντα τους και οι καμπίσιοι επίσης τα δικά τους και τα αντάλλασαν. Αυτό γινόταν σε τακτά χρονικά διαστήματα. Φυσικά, μαζί με την ανταλλαγή των προϊόντων, στο μέρος εκείνο γινόταν και άλλων ειδών συναλλαγές και συναντήσεις. Γίνονταν συνοικέσια, νυφοπάζαρα. Άλλαζαν σκέψεις και μηνύματα πολιτικής φύσεως.Μετέφεραν τα μυστικά τους οι σκλάβοι Έλληνες και δυνάμωναν ψυχικά ακουμπώντας ο ένας στη βασανισμένη πλάτη του άλλου...»
Μετά την Απελευθέρωση η Σπερχειάδα (Αγά τότε) εξελίχθηκε σταδιακά σε διοικητικό και εμπορικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής, το παζάρι μεταφέρθηκε εκεί και άρχισε να καθιερώνεται ως αξιόλογος θεσμός στην τοπική οικονομία. Γινόταν κάθε Αύγουστο και περιλάμβανε εμποροπανήγυρη και ζωοπανήγυρη. Την πρώτη γραπτή μαρτυρία τη βρήκαμε στην εφημερίδα της Λαμίας «Φωνή του Λαού» του Αυγούστου του 1867: «... Πανήγυρις τελείται εις την πρωτεύουσα του Δήμου Σπερχειάδος το χωρίον Αγά την 20ή τρέχοντος. Διαρκεί από 3-5 ημέρες. Μεταφέρονται προς πώληση παντός είδους: ζώα, τυρός, βούτυρο, υφάσματα βαμβακερά και μάλλινα, δέρματα κατεργασμένα». Στις αρχές του 20ού αιώνα το παζάρι της Σπερχειάδας ήταν από τα πιο γνωστά της Ρούμελης, μας πληροφορεί ο λαογράφος Δημήτρης Λουκόπουλος3 στα «Γεωργικά της Ρούμελης», σελ. 5. Καθιερώθηκε επίσημα το 1925 με το β.δ. της 17-8 (ΦΕΚ 253/Α' της 15-9-1925).· Το 1926 η ημερομηνία τέλεσης του μεταφέρθηκε στις 11 Σεπτεμβρίου και το 1929 στις 20 Οκτωβρίου. Η ημερομηνία αυτή οριστικοποιήθηκε με το β.δ 218 του 1969 (ΦΕΚ 59/Α' της 7-4-1969) και παραμένει η ίδια μέχρι σήμερα. Το παζάρι μέχρι το 1925 γινόταν στην τοποθεσία «Παλιοπάζαρο» και από τότε η εμποροπανήγυρη μεταφέρθηκε στην κεντρική λεωφόρο της κωμόπολης, όπου παραμένει μέχρι και σήμερα4. Η ζωοπανήγυρη συνέχισε να πραγματοποιείται μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 70, κάθε 20 Αυγούστου, στην περιοχή μεταξύ των Σφαγείων και της Αγίας Παρασκευής. Μικρό ζωοπάζαρο γινόταν στην ίδια περιοχή και στις 20 Οκτωβρίου. Για τους κατοίκους των ορεινών, κυρίως, χωριών μας το παζάρι του παλιού καιρού ήταν η ευκαιρία να πουλήσουν τα προϊόντα τους (κάστανα, καρύδια, κτηνοτροφικά είδη κ.λ.π.) και να κάνουν τις απαραίτητες προμήθειες για τον επερχόμενο χειμώνα, κυρίως σε βιοτεχνικά είδη. Ήταν όμως και μια ευκαιρία, για μικρούς και μεγάλους, για ψυχαγωγία και διασκέδαση, με τα διάφορα θεάματα, τη λαϊκή μουσική, το καλό κρασί και το νόστιμο μεζέ των ταβερνείων. Το παζάρι της Σπερχειάδας συνεχίζει τη φήμη του πανελλαδικά, αφού και στις μέρες μας έμποροι από πολλές γωνιές της πατρίδας μας καταφθάνουν και πουλούν τα εμπορεύματα τους. Μόνο που τα πράγματα έχουν αλλάξει πλέον ριζικά. Οι κάτοικοι των χωριών μας έχουν λιγοστέψει δραματικά, οι προσβάσεις στην αγορά είναι τώρα άμεσες και εύκολες, οι ανάγκες και οι συνθήκες προμήθειας καταναλωτικών αγαθών πολύ διαφορετικές. Θα έλεγε κανείς ότι το παζάρι ζει περισσότερο ως έθιμο παρά ως εμπορική δραστηριότητα. Μονοήμερη εμποροπανήγυρη, αλλά και ζωοπανήγυρη, γίνεται στη Σπερχειάδα και κάθε Μεγάλη Παρασκευή. Είναι το «πασχαλιάτικο» παζάρι, αφού οι κάτοικοι της κωμόπολης και της ευρύτερης περιοχής κάνουν τα απαραίτητα ψώνια και προμηθεύονται τον οβελία της Λαμπρής.
1. Τεγόπουλου-Φυτράκη «Ελληνικό Λεξικό», Ε' έκδοση, 1992. 2. Κωνστάντιας Καλέντζου-Τερλιάμη: Μεσοποταμία (Χαλίλη) Φθιώτιδας, Λαμία 1995, σελ. 193 3. Δημήτρη Λουκόπουλου: «Γεωργικά της Ρούμελης», Αθήνα 1983, σελ. 5. 4. Παναγιώτη Τσιώνη: «Ο Νομός Φθιώτιδας», Αθήνα 1983, σελ. 397.
- Εμφανίσεις: 1247
Η συγκοινωνία στις άγονες γραμμές της Δυτικής Φθιώτιδος
του Τάκη Ευθυμίου
Ο "καρνάβαλος" του Προβόγιαννου, ανηφορίζοντας για το ξωκλήσι του Άη-Γιάννη
Προπολεμικά η συγκοινωνία ανάμεσα στα χωριά της Δυτικής Φθιώτιδας ήταν πρωτόγονη. Μέχρι το 1930 γινόταν με άμαξες και ακόμα παλιότερα με κάρα που τα έσερναν καλογυμνασμένα άλογα
Σε κάποια περίοδο, κάπου στα 1935, αγοράστηκαν τα πρώτα λεωφορεία με τα οποία γίνονταν συχνά η συγκοινωνία στον κεντρικό άξονα Λαμίας - Καρπενησίου & Σπερχειάδας - Γαρδικίου. Στα υπόλοιπα χωριά η συγκοινωνία πραγματοποιούνταν μια ή δυο φορές τη βδομάδα
Προπολεμικά η συγκοινωνία ανάμεσα στα χωριά της Δυτικής Φθιώτιδας ήταν πρωτόγονη. Μέχρι το 1930 γινόταν με άμαξες και ακόμα παλιότερα με κάρα που τα έσερναν καλογυμνασμένα άλογα
Σε κάποια περίοδο, κάπου στα 1935, αγοράστηκαν τα πρώτα λεωφορεία με τα οποία γίνονταν συχνά η συγκοινωνία στον κεντρικό άξονα Λαμίας - Καρπενησίου & Σπερχειάδας - Γαρδικίου. Στα υπόλοιπα χωριά η συγκοινωνία πραγματοποιούνταν μια ή δυο φορές τη βδομάδα
Μεταπολεμικά λεωφορείο αγόρασε ο Αθανάσιος Γ, Γκίκας και οι αδερφοί Παναγιώτης & Κωνσταντίνος Μητσάκη (1956) καθώς και ο Πέτρος Καρκάνης, που τα είχαν ενταγμένα στο ΚΤΕΛ Φθιώτιδας. Επαγγελματίες οδηγοί λεωφορείων τότε ήταν και ο Νίκος Δ. Θεοδοσόπουλος που οδηγούσε το λεωφορείο που εξυπηρετούσε τη γραμμή Λαμία-Γαρδίκι & ο Χρήστος Αλεξανδρής που για πολλά χρόνια ήταν οδηγός των Κατσαραίων.
Τα χωριά Δίκαστρο & Παλιόκαστρο εξυπηρετούσε τακτικά συγκοινωνιακά ο Προβόπουλος Γιάννης (Προβόγιαννος) με τον καρνάβαλό του. Στα υπόλοιπα χωριά Μεγάλη Κάψη – Μερκάδα - Μαυρίλο & Νεοχώρι δρομολόγια πραγματοποιούσε για πολλά χρόνια ο Δημήτριος Κουμαντάνος με το περιβόητο Λεωφορείο Ορεινών Καταδρομών (Λ.Ο.Κ.) που άραζε στην πέρα συνοικία του Άη-Γιώργη.
Στο Ροβολιάρι για πολλά χρόνια δρομολόγιο με λεωφορείο ειδικών αποστολών του ΚΤΕΛ Φθιώτιδας πραγματοποιούσε ο Χρήστος Κατσόγιαννος από τη Μακρακώμη. Ο ίδιος ταξίδευα συχνά μαζί του το 1981, όταν υπηρετούσα δάσκαλος σ' αυτό το χωριό.
Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 τη συγκοινωνία στα περισσότερα ορεινά χωριά της Δυτικής Φθιώτιδας εκτελούσαν φορτηγοεπιβατηγά αυτοκίνητα. Αυτά ήταν διαμορφωμένα έτσι ώστε στο μισό μπροστινό μέρος έπαιρνε τους επιβάτες, που όταν τύχαινε να μην χωράνε ανέβαιναν στη σχάρα και κρατιόνταν από τα φτερά και τις πόρτες, αφού οι ταχύτητες ήταν μικρές και δεν κινδύνευαν να πέσουν και στο υπόλοιπο πίσω μέρος φόρτωναν τα τσουβάλια, τα μπογαλάκια και τα ζώα!
Βέβαια, πρέπει να τονίσω ότι οι επαγγελματίες αυτοί οδηγοί ήταν δεξιοτέχνες και εμπειρότατοι, προκειμένου να εκτελέσουν τα δρομολόγια στους κακοτράχαλους δρόμους της ορεινής Δυτικής Φθιώτιδας, παντός καιρού.
Μόλις το λεωφορείο έπιανε στάση στην πλατεία του χωριού, εκεί μαζεύονταν όλοι οι περίεργοι και αργόσχολοι για να το θαυμάσουν, να συναντήσουν κανέναν δικό τους από τα ξένα, να παραλάβουν κάποιο δέμα ή να στείλουν το κοφίνι με τα καλούδια στα παιδιά τους που σπούδαζαν στις πολιτείες.
Περασμένες, λοιπόν, στιγμές που οι παλιότεροι ζήσαμε αναγκαστικά και ταλαιπωρηθήκαμε αδιαμαρτύρητα και που σήμερα στους νεότερους φαντάζουν σαν ...παλιό σινεμά!
Άφιξη του λεωφορείου στα Μάρμαρα Σπερχειάδας το 1963
- Εμφανίσεις: 1183
( Παλιό ξυλογεφύρι-περαταριά στο Σπερχειό κοντά στο Νεοχωράκι, πρόχειρο πέρασμα για το πανηγύρι του
Αγίου Πνεύματος στου "Ντρίζι)
Ξυλογεφύρια και περαταριές στον Σπερχειό
του Τάκη Ευθυμίου
Λιγοστό ήταν από παλιά το νερό του Σπερχειού το καλοκαίρι και τότε οι χωρικοί με μια πηδηξιά πέρναγαν στην αποπέρα μεριά της κοίτης του ή περνούσαν απέναντι πατώντας πάνω σε πέτρες που ξέπεχαν από το νερό του ποταμού. Το χειμώνα, όμως, το ποτάμι είτε κατεβασμένο είτε αλλιώς έχει πολύ νερό και για να περάσει κάποιος έτσι, κινδυνεύει να παρασυρθεί στον κατήφορο και να πνιγεί. Όσο νερό κι αν είχε παλιότερα ο Σπερχειός, ο χωρικός έπρεπε, δίχως άλλο, να τον διαβεί για να πάει αποπέρα στα χωράφια του ή στ' αμπέλια του ή να κόψει ξύλα και κλαρί στο λόγγο. Αυτή η δυσκολία, τότε που δεν υπήρχαν μόνιμα γεφύρια, τον ανάγκαζε να γεφυρώνει το ποτάμι με πρόχειρα, αυτοσχέδια ξυλογεφύρια. Και να πως: έριχνε, στο στενότερο πέρασμα, μακριούς, ίσους κορμούς δέντρων απ' άκρη σ' άκρη του και τα διχάλωνε σε κοτρώνες ή σε ριζιμιές πλατανιών. Βέβαια, όταν το ποτάμι κατέβαζε, παρέσυρε τα ξυλογεφύρια και έπρεπε να στήσουν ξανά άλλα. Αυτό γινόταν από τη Μακρακώμη και πάνω, όπου η κοίτη του Σπερχειού στενεύει. Από κει και κάτω που το ποτάμι πλαταίνει πολύ ήταν αδύνατο να στεριώσουν ξυλογεφύρια, γι' αυτό είχαν τις περαταριές, δηλαδή εύκολα περάσματα με τη βοήθεια των περατάρηδων.
Για το πέρασμα, λοιπόν, ανθρώπων και φορτίων μέσα από το ποτάμι οι περατάρηδες χρησιμοποιούσαν ειδικά εκπαιδευμένα άλογα, διαλέγοντας αβαθή και ρηχά περάσματα. Τους ανοιξιάτικους και καλοκαιρινούς μήνες, σε επιλεγμένα σημεία όπου στένευε η κοίτη, στήνονταν οι περαταριές (μεγάλα ξύλινα γεφύρια), που σε μεγάλες κατεβασιές εύκολα παρασύρονταν και στήνονταν πάλι. Φυσικά, οι περατάρηδες εισέπρατταν και το ανάλογο τίμημα, ένα είδος «διοδίων». Στις μεγάλες κατεβασιές άνθρωποι και ζώα αναγκάζονταν να περιμένουν ώρες για να «πέσουν» τα νερά και πολλές φορές διανυκτέρευαν σε γειτονικά σπίτια και βοηθητικά οικήματα.
Ονομαστοί περατάρηδες στην περιοχή Σπερχειάδας-Μακρακώμης ήταν οι Χαντζαίοι, οι Σκαραφιγκαίοι, οι Γιαλαίοι, ο Σταύρος Σκαριώτης κ.ά. (Μαρτυρία του ηλικιωμένου κτηματία Ηλία Χαραυγή).
Σ' όλο το μήκος του Σπερχειού υπήρχαν τέτοιες περαταριές. Μάλιστα, όσο πλάταινε και βάθυνε το ποτάμι, εκεί χρησιμοποιούσαν και ξύλινες σχεδίες για το πέρασμα ανθρώπων, ζώων και πραγμάτων.
Η σπουδαιότερη περαταριά με σχεδίες λειτουργούσε κοντά στο Φραντζή, εκεί που σήμερα περνάει ο αμαξιτός δρόμος. Δυστυχώς, όμως, όσο κι αν αναζήτησα κάποια σχετική φωτογραφία δεν ευτύχισα να βρω!
Ξυλογεφύρι στο Σπερχειό κοντά στον Αη-Γιώργη
- Εμφανίσεις: 1445
Η οικογένεια Σακελλάρη είναι μία από τις ελληνικές οικογένειες, που προσέφεραν τα παιδιά τους θυσία για την πατρίδα.
Ο Διονύσιος Σακελλάρης, ο οποίος έφερε και ο ίδιος τρία τραύματα υπέρ πατρίδος, έγραψε στη μνήμη των πεσόντων το παρακάτω ποίημα:
ΤΑ ΚΟΚΚΑΛΑ ΝΑ ΠΑΤΕ!
-Στη Μάννα μου και στον Πατέρα μου
Που έχασαν τρία παιδιά στον πόλεμο-
Των πόθων ονειροχωριό,
πλαγιές, κρύες βρυσούλες,
έλατα σιγοσάλευτα
βράχια, ψηλές ραχούλες!
Σας πόθησα και έρχομαι
μακρυά από τα ξένα!
Σας ξαναβρίσκω ολόλαμπρα
αγνά, μά! ωϊμένα!
Βρίσκω στον έρμο κήπο μου
δυό δέντρα μαραμένα!
Δέντρα μου βαθυΐσκιωτα!
δέντρα αγαπημένα
του πόνου ποιο σαράκι σας
σάς έχει ρημαγμένα!
Τι έχετε και γέρνετε;
στον ίσκιο σας ωϊμένα
απάντεχα ο άμοιρος!
Μά τώρα μαραμένα
σας βρίσκω στο φτωχόκηπο
βαρειά! βαθειά θλιμμένα!
-Μας πήρε η φλόγα τα κλαδιά!
Ώ! Στα βουνά θαμμένα
τρία βλαστάρια έχουμε!
Αλλοίμονο! το ένα
Απόμενε 'στο Λαχανά!
Στη Τζουμαγιά το άλλο!
κ' ύστερα 'στο Σαγγάριο
έμενε το μεγάλο!
Τα λείψανα! Τα κόκκαλα!
πού νάναι σκορπισμένα!
΄Ω! του Χωριού μου σείς πουλιά!
Καθώς ψηλά πετάτε,
κυττάξτε για τα κόκκαλα
στα Δέντρα μου να πάτε!
(Εικ.2) Από τας εκατόμβας της ηρωϊκής Ρούμελης.
|
Α/Α
|
Βαθμός
|
Όπλον
|
Ονοματεπώνυμον
|
Μονάς
|
|
.
.
.
9
.
.
.
.
.
|
.
.
.
Tαγματάρχης
.
.
.
.
.
|
.
.
.
Πεζικού
.
.
.
.
.
|
.
.
.
Σακελλάρης Βασίλειος
.
.
.
.
.
|
.
.
.
2/39 Σύνταγμα Ευζώνων
.
.
.
|
Θερμές ευχαριστίες στόν κ.Αλεξόπουλο Γ. Σωτήριο
- Εμφανίσεις: 1259
Χαρακτηρίζομεν τους κάτωθι χώρους ως αρχαιολογικούς προς προστασίαν των εν αυτοίς σωζομένων αρχαίων: Α. Νομός Φθιώτιδος:
1. Αρχαιολογικός χώρος Λαρίσης Κρεμαστής: ερείπια ακροπόλεως και τείχους αρχαίας πόλεως επί λόφου 530 μ. κειμένου εις απόστασιν 1,5 χμ. προς Β. του χωρίου Πελασγία (τέως Γαρδίκι).
2. Αρχαιολογικός χώρος Μελιτείας: ερείπια τείχους αρχαίας πόλεως, αμέσως προς Β του χωρίου Μελίταια (τέως Αβαρίτσα), βορειότερον του Ναού της Αγίας Τριάδος*.
3. Αρχαιολογικός χώρος Ναρθακίου: ερείπια ακροπόλεως και τείχους αρχαίας πόλεως επί λόφου υψομ. 860 μ. και 850 μ. βορείως του χωρίου Λιμογάρδι (Ναρθάκιον) και προς Ν. της θέσεως "Παλιο - Λιμογάρδι".
4. Αρχαιολογικός χώρος Στυλίδος: ερείπια αρχαίου τείχους πόλεως (των αρχαίων Φαλάρων) μεταξύ του λόφου του Προφήτου Ηλία Στυλίδος και της Εθνικής Οδού ( Λαμίας - Βόλου).
5. Αρχαιολογικός χώρος Αντρώνος: ερείπια τείχους αρχαίου επί λόφου υψομ. 25 μ. παρά του χωρίου Φανό και εγγύς της παραλίας.
6. Αρχαιολογικός χώρος Εχίνου: ο ύπερθεν και εντός του χωρίου Αχινός λόφος υψομ. 40 μ. εφ' ου Εκκλησία της Θεοτόκου και λείψανα αρχαίων και μεσαιωνικών τειχών, ως και οι παρακείμενοι αρχαίοι τάφοι.
7. Αρχαιολογικός χώρος Λιανοκλαδίου: ο γήλοφος μεγάλου προϊστορικού συνοικισμού εν θέσει "Παλιόμυλος" εις απόστασιν 1 χμ. Δ του χωριού Λιανοκλαδίου και παρά την αριστεράν όχθην του Σπερχειού.
8. Αρχαιολογικός χώρος Καστρί: λείψανα τείχους μετά πύργων αρχαίας πόλεως επί υψώματος 384 μ. εις απόστασιν 1,5 χμ. προς Β του χωρίου Μακρακώμη (τέως Βαρυμπόμπη).
9. Αρχαιολογικός χώρος Καστρορράχη: ερείπια τείχους μετά πύργων επί του υψώματος Καστρορράχη, 3 χμ. προς Β και ΒΑ του χωριού Φτέρη, κατά την δεξιάν όχθην του Σπερχειού.
10. Αρχαιολογικός χώρος "Ελληνικά": λείψανα αρχαίου τείχους μετά πύργων επί του υψώματος Ελληνικά, μεταξύ των χωρίων Άνω Φτέρη και Κάτω Φτέρη.
11. Αρχαιολογικός χώρος Παλιόκαστρο: αρχαία ερείπια επί λόφου υψομ. 612 μ. εφ' ου εκκλησία Ζωοδόχου Πηγή, προς τα ΝΑ του χωρίου Παλαιόκαστρον.
12. Λείψανα αρχαίου τείχους επί υψώματος Ανατολικώς του χωρίου Τσοπανλάτες, παρά την Λαμίαν.
13. Λείψανα αρχαίου τείχους επί υψώματος προς Β και παρά το χωρίον Σταυρός (τέως Μπεκή), πλησίον της Λαμίας.
14. Αρχαιολογικός χώρος Ανθήλης. Αρχαία ερείπια επί υψώματος προ της δυτικής εισόδου του στενού των Θερμοπυλών, μεταξύ του ρεύματος Ζαστανόρρεμα προς Α και ετέρου προς Δ, παρά την θέσιν Καλύβια.
15. Αρχαιολογικός χώρος Αλόπης: αρχαία λείψανα επί του υψώματος 224 μ. "Προδότης" παρά το χωρίον Ράχες, ως και κρηπίδωμα αρχαίον, 300 μ. Δυτικώς του αυτού χωρίου, αμέσως, παρά την εθνικής οδόν**.
16. Αρχαιολογικός χώρος Αλπηνών: ερείπια επί υψώματος κατά την ανατολικήν έξοδον του στενού των Θερμοπυλών, παρά την προς Μώλον οδόν.
17. Ο παρά την Λαμίαν (4 χμ. Ανατολικότερον) γήλοφος προϊστορικού συνοικισμού εν θέσει "Μεγάλη Βρύση".
18. Αρχαιολογικός χώρος Λαρύμνης: α) Τα λείψανα του αρχαίου τείχους κρηπιδωμάτων και λιμενοβραχιόνων και η εντός αυτών περικλειομένη περιοχή της χερσονήσου κατά το συνημμένον τη αποφάσει τοπογραφικόν σχεδιάγραμμα της Εφορείας Αρχαιοτήτων Θ΄ Περιφερείας. β) Τα λείψανα προϊστορικού συνοικισμού επί του υψώματος "Παζαράκι" 2,5 χμ. προς Ν της Λαρύμνης.
19. Αρχαιολογικός χώρος Αλών Λοκρίδος: τα εντός του περιφραγμένου χώρου κατά την παραλίαν του χωρίου Άγιος Ιωάννης Θεολόγος αρχαία ερείπια.
20. Αρχαιολογικός χώρος Ελατείας: α) Τα λείψανα της αρχαίας Ελατείας, επί ράχεως παρά το χωρίον Ελάτεια (τέως Δραχμάνι). β) Οι προϊστορικοί οικισμοί εντός των αγρών τέως ιδιοκτησίας Γιαννακοπούλου – Πιπέρη και ιατρού Χέβα.
21. Αρχαιολογικός χώρος Αγίας Μαρίνας: γήλοφος μεγάλου προϊστορικού συνοικισμού παρά τα Καλύβια Αγίας Μαρίνας, εις απόστασιν περίπου 4 χμ. Α του Κηφισοχωρίου.
22. Αρχαιολογικός χώρος Αβών: λείψανα ακροπόλεως και τείχους αρχαίας πόλεως επί λόφου παρά το χωρίον Έξαρχος και το κατά την περιοχήν ταύτην αρχαίον νεκροταφείον. Β. Νομός Καρδίτσης:
1. Aρχαιολογικός χώρος Κιερίου: η διά των σημείων A - B - Γ - Δ - E - Z - H - Θ - Ι - Κ - Λ - A οριζομένη εν τω συνημμένω τη αποφάσει τοπογραφικώ διαγράμματι της Aρχαιολογικής Eταιρείας του Bόλου περιοχή του χωρίου Πύργος Κιερίου και περιλαμβάνουσα την Aκρόπολιν του αρχαίου Κιερίου (ύψωμα ''Oγλά '' υψομ. 180 μ., προς δυσμάς του χωρίου), τα εντός του χωρίου Πύργος Κιερίου λείψανα αρχαίων τειχών και οικοδομημάτων και τον ΝΔ του χωρίου γήλοφον "Μακριά Μαγούλα", ταυτιζόμενον προς την Άρνην. Πλέον των ανωτέρω, εις τον αρχαιολογικόν χώρον Κιερίου περιλαμβάνονται και οι εν τη κτηματική περιφερεία των χωρίων Πύργος Κιερίου, Άγιοι Θεόδωροι, Mαταράγκα και Mοσχολούρι υφιστάμενοι τεχνητοί γήλοφοι ("Mαγούλας"), οι περικλείοντες μνημειώδεις τάφους ή τα λείψανα προϊστορικών οικισμών.
2. Aρχαιολογικός χώρος Mητροπόλεως: το δυτικώς της Mητροπόλεως (Παλιόκαστρο) ύψωμα μετά των επ' αυτού ερειπίων και τα εντός της κώμης αρχαία λείψανα ως και οι πέριξ τάφοι, περιλαμβανομένων και των τύμβων ("Mαγούλες") της περιοχής.
3. Aρχαιολογικός χώρος Ιθώμης: τα σωζόμενα λείψανα του Κάστρου του Φαναρίου και η περί αυτά έκτασις εις ακτίνα 300 μ.
4. Aρχαιολογικός χώρος Γόμφων: Tο BA του Mουζακίου ύψωμα ''Eπισκοπή'' (ή Παλιομονάστηρο) υψομ. 370 μ. και οι παρ' αυτό αρχαίοι τάφοι .
5. Aρχαιολογικός χώρος Πειρασίας: το παρά το χωρίον Bλοχός ύψωμα ''Κάστρον" (υψομ. 325 μ.), εφ' ου τα τείχη και άλλα αρχαία λείψανα και οι κατά τας παρυφάς αρχαίοι τάφοι.
6. Aρχαιολογικός χώρος Λιμναίου: τα δυτικώς του χωρίου Mεταμόρφωσις (τέως Κουρτίκι) ύψωμα (Κάστρον), εφ' ου λείψανα αρχαίων τειχών και οι περί αυτό μυκηναϊκών και κλασσικών χρόνων τάφοι.
7. Ο εντός του χωρίου Ερμίτσι, ΒΔ της Καρδίτσας γήλοφος (εφ' ου ναός Ζωοδόχου Πηγής) και τα εις την περιοχήν του χωρίου υφιστάμενα αρχαία λείψανα πόλεως κλασσικών και μετέπειτα χρόνων (ψηφιδωτά δάπεδα, τάφοι κλπ.).
8. O παρά το χωρίον Σέκλιζα, Ν της Καρδίτσης, λόφος, εφ' ου λείψανα τείχους αρχαίας πόλεως (Καλλιθήρας).
9. O παρά το χωρίον Φράγκου, Δ της Καρδίτσης, λόφος εφ' ου ναός Προφήτη Hλία και τα εις αυτήν την περιοχήν εμφανή λείψανα αρχαίου κτίσματος (αγρός Κ. Καρασιώτου).
10. Tα παρά το χωρίον Πέτρινον, BA της Καρδίτσης, λείψανα αρχαίας πόλεως (Φάκιον).
11. O ΝΔ του χωρίου Γεωργικόν (Tσαούσι) Καρδίτσης λόφος εντός του οποίου μέγας θολωτός μυκηναϊκός τάφος.
12. Tο λεγόμενον ''Xωματόκαστρον'' παρά το χωρίον Aλμαντάρ, Ν. Καρδίτσης (πλησίον του ρεύματος ''Aυλάκι'').
13. O εντός του χωρίου Πρόδρομος (Κουρτέσι) Καρδίτσης γήλοφος μεγάλου προϊστορικού συνοικισμού.
14. Tο ύψωμα ''Παλιόκαστρο'' εφ' ου αρχαία λείψανα, νοτίως του χωρίου Παλιούρι Καρδίτσης.
15. Λείψανα αρχαίου τείχους παρά το χωρίον Λεοντάριον Ν. Καρδίτσης.
16. Γήλοφος εντός της κώμης Παλαμάς Καρδίτσης, επί του οποίου διεπιστώθησαν λείψανα μυκηναϊκού και προϊστορικού οικισμού.
17. Γήλοφος (μαγούλα) εις μικράν απόστασιν από του χωρίου Ιτέα (Mουλασάρ) και η πλησίον θέσις "Κάστρo".
18. Aρχαία λείψανα πλησίον πηγής, παρά το χωρίον Hλιά Ν. Καρδίτσης (Ιερόν Aπόλλωνος).
19. Γήλοφος εν θέσει ''Γκιόλι'' της περιοχής του χωρίου Μικρόν Βουνόν.
20. Λείψανα αρχαίας πόλεως πλησίον του χωρίου Κοπριτζί Ν. Καρδίτσης (αρχαίον Θετώνιον).
21. Oλόκληρος ο γήλοφος ''Tζάνη Mαγούλα'', 5 χιλιόμετρα ανατολικώς των Σοφάδων, εφ ' ου δι' ανασκαφών διεπιστώθησαν σπουδαιότατα προϊστορικά λείψανα.
22. O γήλοφος Mαγούλα, εν χιλιόμετρον δυτικώτερον της Καρδίτσης (ιδιοκτησίας Σύρμου).
23. Γήλοφος (τύμβος) παρά το χωρίον Mοίρους Καρδίτσης.
24. Η περιοχή μεταξύ των χωρίων Λουτρόν και Κέδρος (ΝΑ της Καρδίτσης), εις ην επεσημάνθη αρχαίον ιερόν και δη α) το δασώδες ύψωμα του Αγ. Νικολάου Λουτρού. β) H βορείως της δημοσίας οδού έκτασις από του ποταμού του Κέδρου μέχρι της διασταυρώσεως των οδών προς Παλιούριον και Κουβανάδες και εις βάθος 200 μέτρων από της οδού Καρδίτσης - Κέδρου . 25. Tο ύψωμα ''Bιμπιρότρυπα'' μεταξύ των χωρίων Πορτίτσα και Aγιος Γεώργιος, ΝΔ της Καρδίτσας.
26. Λείψανα αρχαίας ακροπόλεως και τείχους BΔ του χωρίου Καταφύγιον, Ν. Καρδίτσης.
27. Λείψανα πολυγωνικού τείχους της αρχαίας πόλεως, κτισμένης επί υψώματος του χωρίου Aνω Κτημένη (Aνω Δρανίστα), ως και οι πλησίον θολωτοί μυκηναϊκοί τάφοι.
28. Tο παρά το χωρίον Σμόκοβον ύψωμα ''Κάστρο'', εφ' ου λείψανα τείχους αρχαίου φρουρίου.
29. Λείψανα αρχαίων πολισμάτων παρά την Pεντίναν: α) Νοτίως του χωρίου, παρά την εκκλησίαν της Παναγίας και την πηγήν Bρομόβρυσην. β) δυτικώς του χωρίου, επί υψώματος 933 μέτρων (αρχαίαι Aγγειαί).
30. Λείψανα αρχαίας πόλεως (Κυπαίρας) ΝΔ του χωρίου Μακρυρράχη του Ν. Καρδίτσας, επί λόφου υψομ. 846 μ. γνωστού υπό το όνομα "Παλιοκαΐτσα".
31. Tα ΝΔ του χωρίου Aργιθέα (Κνίσοβον) Ν. Καρδίτσης αρχαία λείψανα (τείχη, τάφοι), τα αποδιδόμενα εις την αρχαίαν πόλιν Aργεθίαν ή Aργιθέαν.
32. Tο παρά το χωρίον Θραψίμι Ν. Καρδίτσης ''Κάστρον'' εφ' ου λείψανα αρχαίου τείχους.
33. Oι κατά τον Νομόν Καρδίτσης γήλοφοι (''Mαγούλες''), οι περικλείοντες αρχαίους μνημειώδεις τάφους ή τα λείψανα προϊστορικών οικισμών, όσοι δεν μνημονεύονται ονομαστικώς ανωτέρω. Επίσης χαρακτηρίζεται ως ιστορικό διατηρητέο μνημείον η παρά το χωρίον Μαλεσίνα (Φθιώτιδος) μεσαιωνική Μονή του Αγίου Γεωργίου.
ΚΝ 5351/1932, άρθρο 52